Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 9 Ekim 1937’de açtığı Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, Cumhuriyet’in sanayileşme hamlesinin en dikkat çekici eserlerinden biri oldu. Yalnızca iplik ve kumaş üreten bir tesis değil; lojmanları, sağlık hizmetleri, eğitim olanakları, sineması, tiyatrosu ve spor faaliyetleriyle Nazilli’nin sosyal yaşamını da değiştiren bir yerleşkeydi. Açılışının 89. yılında, fabrikanın tarihini ve bugün geriye kalanları inceliyoruz.
9 Ekim 1937: Atatürk Nazilli’de fabrikayı açtı
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, Cumhuriyet’in Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamında hayata geçirilen önemli yatırımlardan biriydi. Fabrikanın temeli 23 Ağustos 1935’te dönemin Ekonomi Bakanı Celal Bayar tarafından atıldı. Sovyetler Birliği’nden sağlanan kredi ve teknik destekle yürütülen proje, iki yılı aşkın bir hazırlık döneminin ardından tamamlandı.
Nazilli’nin seçilmesinde Büyük Menderes Havzası’ndaki pamuk üretimi, demiryolu bağlantısı ve bölgenin işgücü potansiyeli etkili oldu. Amaç, Türkiye’nin tekstil ürünlerinde dışa bağımlılığını azaltmak ve yerli sanayiyi güçlendirmekti.
9 Ekim 1937’de Mustafa Kemal Atatürk’ün katıldığı törenle fabrika hizmete girdi. Açılış, yalnızca Nazilli için değil, Cumhuriyet’in sanayileşme politikası açısından da önemli bir dönüm noktasıydı.
Kadın ve erkek işçiler ile sporcuların yer aldığı geçit töreninin ardından Atatürk üretim bölümlerini gezdi. Kendisine Sümerbank amblemini taşıyan, açılış tarihinin işlendiği sembolik bir anahtar sunuldu.
Tarihî anlatımlarda, makinelerin çalışmasını dinleyen Atatürk’ün “İşte bu bir musikidir!” sözünü söylediği aktarılır. Bu ifade, Cumhuriyet’in kuruluş kuşağının sanayi üretimine verdiği önemin simgelerinden biri olarak hafızalara yerleşti.
Atatürk’ün Nazilli’deki bu ziyareti ve Cumhuriyet döneminin diğer önemli gelişmeleri, ATA TV Haber Atatürk Kronolojisi üzerinden kronolojik olarak da incelenebilir.
Yalnızca bir fabrika değil, büyük bir sanayi yerleşkesi
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, dönemin koşullarına göre gelişmiş üretim altyapısıyla dikkat çekiyordu. İplik, dokuma ve basma bölümlerinin birlikte çalıştığı tesiste 28 bin 236 iğ, 768 dokuma tezgâhı ve dört basma makinesi bulunuyordu.
Yıllık ham bez üretim kapasitesi yaklaşık 23 milyon metre olarak planlanan fabrika, pamuktan kumaşa uzanan üretim zincirinin önemli halkalarından biriydi.
Yerleşkede üretim salonlarının yanı sıra enerji santrali, bakım ve onarım atölyeleri, laboratuvarlar, depolar ve demiryoluyla bağlantılı taşıma altyapısı bulunuyordu.
Fabrika treni de bu büyük sanayi kuruluşunun hafızasında özel bir yer edindi. Hammaddenin taşınması ve üretilen kumaşların sevki, fabrikanın çevresiyle kurduğu ekonomik bağlantının önemli bir parçasıydı.
İşçiler için lojman, sağlık hizmeti ve eğitim olanakları
Nazilli Sümerbank’ın en önemli özelliklerinden biri, yalnızca üretimi değil, çalışanların yaşam koşullarını da gözeten bir anlayışla geliştirilmesiydi.
İşçi ve memur lojmanları, yemekhaneler, sağlık birimleri ve günlük ihtiyaçlara yönelik hizmetler, fabrika çevresinde yeni bir sosyal yaşamın oluşmasına katkıda bulundu.
Çalışanların eğitimine yönelik faaliyetler, okuma-yazma kursları ve çocuklara yönelik kütüphane hizmetleri de bu modelin parçaları arasındaydı.
Yerleşkenin sosyal altyapısı zaman içerisinde genişledi. Kreş, sosyal salonlar ve dinlenme alanları gibi hizmetler fabrikanın gelişen yaşam düzenine eklendi. Dolayısıyla bu tesislerin tamamının 1937 yılındaki açılış gününde hazır olduğunu söylemek doğru olmaz.
Sinema, tiyatro, müzik ve Sümerspor: Nazilli’nin sosyal yaşamı değişti
Fabrikanın etkisi üretimle sınırlı kalmadı. Nazilli’de sinema gösterimleri, tiyatro etkinlikleri, müzik faaliyetleri ve spor karşılaşmalarıyla yeni bir kültürel ortam gelişti.
Yaklaşık 700 kişilik tiyatro salonu, dönemin sanayi kuruluşlarında kültür ve sanata verilen önemin dikkat çekici örneklerinden biriydi.
Fabrika bünyesinde gelişen Sümerspor, futbol başta olmak üzere çeşitli spor dallarında faaliyet gösterdi. Spor etkinlikleri, çalışanlar ile ilçe halkı arasında güçlü bağlar kurulmasını sağladı.
Enerji santrali ise yalnızca fabrikanın üretim ihtiyacını karşılamakla kalmadı; Nazilli’nin elektrik altyapısının gelişmesine de katkıda bulundu.
Kadınlar sanayi üretiminin önemli bir parçası oldu
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, kadınların çalışma yaşamına katılımı bakımından da önemliydi.
Tekstil üretiminde görev alan kadınlar, mesleki beceriler kazanırken ekonomik yaşamda daha görünür hâle geldi. Kadın istihdamı, fabrika çevresindeki aile ve kent yaşamının dönüşümünde etkili oldu.
Bu yönüyle Nazilli Sümerbank, Cumhuriyet’in sanayileşme hedefinin toplumsal değişimle nasıl birleştiğini gösteren örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.
65 yıllık üretim nasıl sona erdi?
1937 yılında üretime başlayan fabrika, uzun yıllar Türkiye’nin tekstil sektörüne katkı sağladı. Zaman içerisinde üretim altyapısında yenileme çalışmaları yapıldı.
Ancak 1980 sonrasında kamu iktisadi teşebbüslerinin yeniden yapılandırılması ve özelleştirme politikaları, Sümerbank kuruluşlarının geleceğini doğrudan etkiledi.
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası’nda üretim 2002 yılında durdu. Böylece yaklaşık 65 yıllık sanayi üretimi sona ermiş oldu.
Özelleştirme Yüksek Kurulunun 14 Kasım 2000 tarihli kararı doğrultusunda fabrika taşınmazları, 25 Temmuz 2003’te Aydın Adnan Menderes Üniversitesine devredildi.
Bu devirle birlikte tarihî yerleşkenin bir bölümünün eğitim amacıyla kullanılması sağlandı. Ancak üniversiteye devredilmiş olması, bütün tarihî üretim yapılarının aynı ölçüde restore edildiği veya yeniden işlevlendirildiği anlamına gelmiyor.
2026’da Nazilli Sümerbank’ın yerinde ne var?
Bugün eski fabrika arazisinin bir bölümü, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Nazilli Sümer Kampüsü olarak kullanılıyor.
Üniversitenin resmî açıklamasına göre yaklaşık 200 dönümlük kampüste Nazilli Meslek Yüksekokulu, Nazilli Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu ve Kuyucak Meslek Yüksekokulu eğitim faaliyetlerini sürdürüyor.
Üniversitenin Haziran 2025 itibarıyla paylaştığı bilgilere göre kampüste yaklaşık 2 bin 100 öğrenci eğitim görüyordu. Bu rakam 2025 tarihli bir veridir; 2026 yılına ait güncel öğrenci sayısı olarak değerlendirilmemelidir.
Kampüste derslikler, idari birimler, yemekhane, kafeterya ve kütüphane gibi eğitim ve sosyal yaşam alanları bulunuyor.
Böylece Atatürk’ün açtığı sanayi yerleşkesinin bir bölümü, üretim işlevinin sona ermesinden sonra eğitim faaliyetleriyle yaşamaya devam ediyor.
Tarihî yapılarda farklı manzaralar: Bakımlı binalar ve yıpranan bölümler
Nazilli Sümerbank’ın bugünkü durumuna ilişkin önemli konulardan biri de tarihî üretim yapılarının korunması.
Yerleşkenin bazı bölümlerinde bakımlı ve kullanılan binalar bulunurken, geçmişte çekilen fotoğraflarda yıpranmış yapıların da bulunduğu görülüyor.
Bu görüntülerde dış cephelerdeki sıva kayıpları ve yapıların bakım ihtiyacı dikkat çekiyor. Bununla birlikte fotoğrafların kesin çekim tarihleri bilinmediğinden, söz konusu görüntüler günümüzdeki bütün yapıların mevcut durumunu gösteren yeni bir saha incelemesi olarak değerlendirilmemeli.
Endüstri mirasının korunması yalnızca bina cephelerinin yenilenmesi anlamına gelmiyor. Fabrikanın üretim tarihini anlatan mimari özelliklerin, makinelerin, sosyal tesislerin ve yerleşke bütünlüğünün belgelenmesi de önem taşıyor.
Kullanılmayan alanlar yeniden değerlendirilecek mi?
Eski Sümerbank arazisindeki kullanılmayan alanların geleceği de Nazilli’de gündeme gelen konular arasında.
Yerel basına yansıyan açıklamalara göre Nazilli Ticaret Odası, fabrikanın kullanılmayan tesis ve hangarlarının yeniden ekonomik yaşama kazandırılması için girişimlerde bulunuyor.
Bu girişimler, fabrikanın yeniden tekstil üretimine başladığı anlamına gelmiyor. Tartışmanın odağında, atıl durumdaki alanların hangi işlevlerle değerlendirilebileceği bulunuyor.
Üniversite kampüsünün eğitim işleviyle tarihî sanayi yapılarının korunmasını birlikte ele alan bir yaklaşım, Cumhuriyet’in bu önemli mirasının gelecek kuşaklara aktarılması açısından önem taşıyor.
89 yıl sonra Cumhuriyet’in sanayi mirası
Atatürk’ün 9 Ekim 1937’de açtığı Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, yalnızca pamuktan kumaş üreten bir kuruluş değildi. Fabrika; işçileri, lojmanları, eğitim ve sağlık hizmetleri, tiyatrosu, spor kulübü ve sosyal yaşamıyla bir dönemin kalkınma anlayışını temsil ediyordu.
Bugün eski yerleşkenin bir bölümünde üniversite öğrencileri eğitim görüyor. Diğer bölümlerin korunması, restorasyonu ve yeniden değerlendirilmesi ise tartışılmaya devam ediyor.
9 Ekim 1937’den 9 Ekim 2026’ya uzanan 89 yıllık hikâyenin temel sorusu şu: Cumhuriyet’in bu büyük sanayi ve kültür mirası, tarihî kimliği korunarak nasıl yaşatılacak?
Atatürk Kronolojisi: Tarihte Bugün
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası’nın açılışı, Atatürk’ün Cumhuriyet dönemindeki sanayileşme hamlelerinden yalnızca biriydi. Atatürk’ün yaşamındaki önemli olayları, devrimleri ve Cumhuriyet’in kalkınma adımlarını kronolojik sırayla inceleyin.
Atatürk Kronolojisini İncele →Kaynaklar
Atatürk Ansiklopedisi – Nazilli Basma Fabrikası
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi – Sümer Kampüsü
Nazilli Sümerbank endüstri mirasına ilişkin akademik araştırma
Yorumlar kapalı.