Atatürk’ün Kalkınma Hamleleri

Amaç

Millî ekonomi içinde ticaret, girişim ve yatırım faaliyetlerinin finansmanını desteklemek.

Neden önemli?

Cumhuriyet döneminin millî bankacılık yapılanmasının önemli kurumlarından biri oldu.

Kilometre taşları

1. 26 Ağustos 1924 kuruluş

   Türkiye İş Bankası kuruldu

İlişkili alanlar

Millî bankacılık, Girişim ve yatırım finansmanı

Amaç

Yurt içinde şeker üretimini geliştirmek ve sanayileşmeyi desteklemek.

Neden önemli?

Türkiye'nin erken Cumhuriyet dönemindeki temel şeker sanayisi yatırımlarından biridir.

Kilometre taşları

1. 26 Kasım 1926 açılış

   Alpullu Şeker Fabrikası işletmeye açıldı

2. 20 Aralık 1930 Atatürk ziyareti

   Atatürk Alpullu Şeker Fabrikasını ziyaret etti

İlişkili alanlar

Şeker sanayisi, Tarıma dayalı sanayileşme

Amaç

Türkiye'nin merkez bankacılığı ve para politikası için kurumsal bir yapı oluşturmak.

Neden önemli?

Cumhuriyet'in para ve merkez bankacılığı alanındaki temel kurumlarından biri oluşturuldu.

Kilometre taşları

1. 11 Haziran 1930 kanun

   Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının kuruluş kanunu kabul edildi

2. 3 Ekim 1931 faaliyete geçiş

   Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası faaliyete geçti

İlişkili alanlar

Merkez bankacılığı, Para politikası

Amaç

Yerli tekstil üretimini geliştirmek ve sanayileşme programını Anadolu'da yaygınlaştırmak.

Neden önemli?

Erken Cumhuriyet döneminin planlı sanayileşme politikasının öne çıkan tekstil yatırımlarından biridir.

Kilometre taşları

1. 23 Ağustos 1935 temel atma

   Nazilli Basma Fabrikasının temeli atıldı

2. 9 Ekim 1937 açılış

   Nazilli Basma Fabrikası Atatürk tarafından açıldı

İlişkili alanlar

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı

Amaç

Türkiye kıyıları ve limanları arasındaki deniz taşımacılığını millî egemenlik ve yerli denizcilik çerçevesinde düzenlemek.

Neden önemli?

Deniz ulaştırması ve ekonomik egemenlik alanında Cumhuriyet döneminin temel düzenlemelerinden biri oldu.

Kilometre taşları

1. 1 Temmuz 1926 yürürlük

   Kabotaj hakkı yürürlüğe girdi

İlişkili alanlar

Denizcilik politikası

Amaç

Özel sanayi girişimlerini ve üretim yatırımlarını teşvik etmek.

Neden önemli?

Cumhuriyet'in sanayileşme politikasında özel girişimi destekleyen temel yasal araçlardan biri oldu.

Kilometre taşları

1. 28 Mayıs 1927 yürürlük

   Teşvik-i Sanayi Kanunu yürürlüğe konuldu

İlişkili alanlar

Sanayileşme politikası

Amaç

Devletin sanayi yatırımlarını geliştirmek, işletmek ve sanayileşme programının uygulanmasına kurumsal altyapı sağlamak.

Neden önemli?

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı dönemindeki çok sayıda sanayi yatırımının uygulanmasında merkezi rol üstlendi.

Kilometre taşları

1. 3 Haziran 1933 kanun

   Sümerbank'ın kurulmasına ilişkin kanun kabul edildi

İlişkili alanlar

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı

Amaç

Temel sanayi kollarında yerli üretimi geliştirmek, ithalata bağımlılığı azaltmak ve sanayi yatırımlarını planlı biçimde yaygınlaştırmak.

Neden önemli?

Tekstil, kâğıt, maden, kimya ve diğer sanayi alanlarındaki yatırımları ortak bir planlama çerçevesinde topladı.

Kilometre taşları

1. 9 Ocak 1934 onay

   Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı onaylandı

2. 17 Nisan 1934 yürürlük

   Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girdi

İlişkili alanlar

Kayseri Bez Fabrikası, Nazilli Basma Fabrikası, Bursa Merinos Fabrikası, Gemlik Suni İpek Fabrikası, İzmit Kâğıt Fabrikası

Amaç

Maden ve enerji kaynaklarının ekonomik olarak değerlendirilmesini ve bu alanlardaki devlet yatırımlarının geliştirilmesini desteklemek.

Neden önemli?

Cumhuriyet'in madencilik ve enerji politikalarının başlıca kurumsal yapılarından biri oldu.

Kilometre taşları

1. 14 Haziran 1935 kanun

   Etibank'ın kurulmasına ilişkin kanun kabul edildi

İlişkili alanlar

Ergani Bakır, Divriği Demir, Şark Kromları

Amaç

Türkiye'nin maden kaynaklarını araştırmak, belirlemek ve ekonomik değerlendirme için bilimsel veri üretmek.

Neden önemli?

Madencilik politikasının araştırma ve teknik bilgi altyapısını kurumsallaştırdı.

Kilometre taşları

1. 14 Haziran 1935 kanun

   Maden Tetkik ve Arama Enstitüsünün kurulmasına ilişkin kanun kabul edildi

İlişkili alanlar

Madencilik araştırmaları

Amaç

Yerli şeker üretim kapasitesini artırmak ve tarıma dayalı sanayiyi geliştirmek.

Neden önemli?

Şeker sanayisinin Anadolu'da yaygınlaşmasında Cumhuriyet döneminin önemli üretim yatırımlarından biri oldu.

Kilometre taşları

1. 19 Ekim 1934 açılış

   Turhal Şeker Fabrikası işletmeye açıldı

İlişkili alanlar

Şeker sanayisinin geliştirilmesi

Amaç

Yerli dokuma ve tekstil üretimini artırmak ve sanayi yatırımlarını Anadolu'ya yaymak.

Neden önemli?

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı döneminin öne çıkan tekstil üretim tesislerinden biri oldu.

Kilometre taşları

1. 16 Eylül 1935 açılış

   Kayseri Bez Fabrikası işletmeye açıldı

İlişkili alanlar

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı

Amaç

Cam ürünlerinin yurt içinde sanayi ölçeğinde üretimini geliştirmek ve ithalata bağımlılığı azaltmak.

Neden önemli?

Türkiye'nin cam sanayisinin kurumsal ve üretim altyapısının gelişmesinde temel tesislerden biri oldu.

Kilometre taşları

1. 29 Kasım 1935 açılış

   Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası resmen açıldı

İlişkili alanlar

Cam sanayisinin geliştirilmesi

Amaç

Kâğıt üretimini yurt içinde gerçekleştirmek ve ithalata bağımlılığı azaltmak.

Neden önemli?

Türkiye'de modern kâğıt sanayisinin kurulmasındaki temel Cumhuriyet dönemi yatırımlarından biri oldu.

Kilometre taşları

1. 6 Kasım 1936 açılış töreni

   İzmit Kâğıt Fabrikasının açılış töreni yapıldı

İlişkili alanlar

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı

Amaç

Demir ve çelik üretimini yurt içinde geliştirmek ve ağır sanayinin temel üretim altyapısını oluşturmak.

Neden önemli?

Türkiye'nin ağır sanayileşme sürecinin en önemli temel yatırımlarından biri olarak öne çıktı.

Kilometre taşları

1. 3 Nisan 1937 temel atma

   Karabük Demir ve Çelik Fabrikasının temeli atıldı

İlişkili alanlar

Ağır sanayinin geliştirilmesi

Amaç

Demiryolu ulaşımını millî bir sistem altında geliştirmek, ülkenin farklı bölgelerini ekonomik ve idari merkezlerle bağlamak ve ulaştırma altyapısını güçlendirmek.

Neden önemli?

Demiryolları, erken Cumhuriyet döneminde ekonomik bütünleşme, üretim bölgelerinin pazarlara bağlanması ve ülke çapındaki ulaştırma ağının geliştirilmesinde stratejik rol üstlendi.

Kilometre taşları

1. 22 Nisan 1924 kanun

   Anadolu Demiryolları Genel Müdürlüğünün kurulmasına ilişkin 506 sayılı Kanun kabul edildi

2. 29 Mayıs 1927 hat açılışı

   Ankara–Kayseri demiryolu hattı işletmeye açıldı

3. 30 Ağustos 1930 hat açılışı

   Demiryolu hattı Sivas'a ulaştı

4. 29 Ekim 1933 inşa başlangıcı

   Malatya–Çetinkaya demiryolu hattının yapımına başlandı

5. 16 Ağustos 1937 hat açılışı

   Malatya–Çetinkaya demiryolu hattı işletmeye açıldı

İlişkili alanlar

Demiryollarının millîleştirilmesi, Yeni demiryolu hatlarının yapımı

Amaç

Deniz ulaştırması, liman işletmeciliği ve ilgili denizcilik faaliyetlerinin geliştirilmesi için kurumsal yapı oluşturmak.

Neden önemli?

Cumhuriyet döneminin denizcilik politikasında ekonomik ve kurumsal örgütlenmenin önemli aşamalarından birini temsil etti.

Kilometre taşları

1. 27 Aralık 1937 kanun

   Denizbank Kanunu kabul edildi

İlişkili alanlar

Kabotaj Hakkı, Denizcilik politikası

Amaç

Modern tarım yöntemlerini uygulamalı biçimde geliştirmek, tarımsal üretimin verimliliğini göstermek ve üreticilere örnek oluşturmak.

Neden önemli?

Tarım, hayvancılık, ağaçlandırma ve üretim uygulamalarını bir araya getiren örnek bir kalkınma modeli oluşturdu.

Kilometre taşları

1. 5 Mayıs 1925 kuruluş

   Gazi Orman Çiftliği kuruldu

2. 11 Haziran 1937 bağış

   Atatürk çiftliği ve diğer çiftliklerini Hazineye bağışladı

İlişkili alanlar

Modern tarım uygulamaları, Örnek çiftlikler

Amaç

Çiftçilerin kredi ihtiyacını kooperatifler aracılığıyla karşılamak, tarımsal üretimin finansmanını kolaylaştırmak ve üreticilerin örgütlenmesini geliştirmek.

Neden önemli?

Tarım finansmanının köylere ve küçük üreticilere yayılmasında ve Cumhuriyet dönemi kooperatifçiliğinin gelişmesinde önemli rol oynadı.

Kilometre taşları

1. 5 Haziran 1929 kanun

   1470 sayılı Zirai Kredi Kooperatifleri Kanunu çıkarıldı

2. 21 Ekim 1935 kanun

   2836 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri Kanunu kabul edildi

İlişkili alanlar

Tarımsal kooperatifçilik, Tarım finansmanı

Amaç

Yünlü dokuma üretimini geliştirmek, yerli sanayi kapasitesini artırmak ve yün ipliği ile kumaş üretimindeki dışa bağımlılığı azaltmak.

Neden önemli?

Bursa'nın dokuma sanayisi merkezlerinden biri hâline gelmesine katkı sağlayan ve planlı sanayileşmenin önemli örneklerinden biri olan tesistir.

Kilometre taşları

1. 28 Kasım 1935 temel atma

   Bursa Merinos Fabrikasının temeli atıldı

2. 2 Şubat 1938 açılış

   Bursa Merinos Fabrikası Atatürk tarafından açıldı

İlişkili alanlar

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, Merinos koyunculuğunun geliştirilmesi

Amaç

Türkiye'nin krom kaynaklarını üretime kazandırmak, madencilik kapasitesini geliştirmek ve maden kaynaklarının ekonomik değerlendirilmesini sağlamak.

Neden önemli?

Guleman krom üretimi, Etibank dönemindeki devlet öncülüğündeki madencilik faaliyetlerinin önemli uygulama alanlarından biri hâline geldi.

Kilometre taşları

1. 14 Mayıs 1936 üretime başlama

   Guleman krom yataklarında üretime başlandı

2. 1936 kurumsallaşma

   Guleman krom sahalarının işletilmesi amacıyla Şark Kromları Türk Anonim Şirketi kuruldu

İlişkili alanlar

Etibank, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Madencilik politikası

Amaç

Bakır kaynaklarını yerli üretime kazandırmak, madencilik yatırımlarını geliştirmek ve stratejik maden üretimini devlet politikasıyla desteklemek.

Neden önemli?

Ergani bakır yatırımı, madencilik ile demiryolu ve sanayi politikalarının birlikte yürütüldüğü erken Cumhuriyet kalkınma hamlelerinden biri oldu.

Kilometre taşları

1. 18 Temmuz 1936 yönetim devri

   Ergani Bakır Türk Anonim Şirketinin yönetimi Etibank'a geçti

2. 15 Kasım 1937 Atatürk incelemesi

   Atatürk Ergani Bakır İşletmesi inşaat sahasında incelemelerde bulundu

İlişkili alanlar

Etibank, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Fevzipaşa–Diyarbakır Demiryolu

Amaç

Bina ve üzerine bina yapılacak arsa sahiplerine kredi sağlamak, yapılaşmanın finansmanını desteklemek ve eytam sandıklarından devralınan kaynakları bankacılık sistemi içinde değerlendirmek.

Neden önemli?

Cumhuriyet döneminde konut ve yapı finansmanına yönelik uzmanlaşmış bankacılık modelinin erken örneklerinden birini oluşturdu.

Kilometre taşları

1. 22 Mayıs 1926 kanun kabulü

   Emlâk ve Eytam Bankası Kanunu kabul edildi

2. 3 Haziran 1926 kanunun yayımlanması

   844 sayılı Emlâk ve Eytam Bankası Kanunu Resmî Gazete'de yayımlandı

İlişkili alanlar

Konut ve yapı finansmanı, Kamu bankacılığı

Amaç

Hububat fiyatlarında üretici ve tüketiciyi koruyacak düzenlemeler yapmak, ürün alımı ve depolamasını yürütmek ve tarımsal piyasalarda istikrarı desteklemek.

Neden önemli?

Devletin tarımsal ürün piyasalarındaki düzenleyici rolünü kalıcı bir kurum altında örgütleyen önemli Cumhuriyet dönemi adımlarından biri oldu.

Kilometre taşları

1. 24 Haziran 1938 kanun

   3491 sayılı Toprak Mahsulleri Ofisi Kanunu kabul edildi

2. 13 Temmuz 1938 kurumsal başlangıç

   Toprak Mahsulleri Ofisinin kuruluş kanunu Resmî Gazete'de yayımlandı

İlişkili alanlar

Hububat politikası, Tarımsal piyasa düzenlemesi

Amaç

Tarımsal üretim üzerindeki doğrudan vergi yükünü azaltmak ve yeni Cumhuriyet'in tarım ve maliye politikalarını yeniden düzenlemek.

Neden önemli?

Nüfusun büyük bölümünü oluşturan tarımsal üreticileri doğrudan etkileyen ve erken Cumhuriyet'in kırsal ekonomi politikasında önemli yer tutan düzenlemelerden biridir.

Kilometre taşları

1. 17 Şubat 1925 kanun

   Aşarın kaldırılmasına ilişkin kanun kabul edildi

İlişkili alanlar

Tarım politikası, Vergi reformu

Amaç

Devlete ait sanayi kuruluşlarını yönetmek, sanayi ve madencilik girişimlerine finansman sağlamak ve millî sanayinin gelişmesini desteklemek.

Neden önemli?

Cumhuriyet'in devlet öncülüğündeki sanayileşme politikasının erken kurumsal adımlarından biri olan banka, daha sonraki sanayi kurumlarının ve Sümerbank'a uzanan yapılanmanın öncülleri arasında yer aldı.

Kilometre taşları

1. 19 Nisan 1925 kanun

   633 sayılı Kanunla Türkiye Sanayi ve Maadin Bankasının kurulması kabul edildi

2. 3 Haziran 1933 kurumsal devamlılık

   Sanayi alanındaki yeniden yapılanma Sümerbank'ın kuruluşuyla yeni bir kurumsal aşamaya geçti

İlişkili alanlar

Devlet Sanayi Ofisi, Türkiye Sanayi Kredi Bankası, Sümerbank, Sanayileşmenin finansmanı

Amaç

Küçük işletmelerin ve meslek sahiplerinin uygun kredi kaynaklarına erişimini geliştirmek ve üretim ile ticaretin tabana yayılan finansmanını desteklemek.

Neden önemli?

Cumhuriyet döneminde küçük üretici ve esnafa yönelik kurumsal kredi sisteminin geliştirilmesinde önemli bir aşamayı temsil etti.

Kilometre taşları

1. 8 Haziran 1933 kanun

   Halk Bankası ve Halk Sandıklarının kurulmasına ilişkin 2284 sayılı Kanun kabul edildi

2. 28 Mayıs 1938 faaliyete geçiş

   Türkiye Halk Bankası faaliyete başladı

İlişkili alanlar

Esnaf ve sanatkâr kredileri, Küçük üreticinin finansmanı

Amaç

Elektrik üretimine elverişli enerji kaynaklarını araştırmak, teknik etütler yapmak ve ülkenin elektriklendirilmesine yönelik planlama çalışmalarına kurumsal altyapı sağlamak.

Neden önemli?

Etibank ve Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü ile birlikte 1930'ların enerji ve doğal kaynak politikalarının teknik araştırma ve planlama ayağını güçlendirdi.

Kilometre taşları

1. 14 Haziran 1935 kuruluş

   Elektrik İşleri Etüt İdaresinin kurulmasına ilişkin 2819 sayılı Kanun kabul edildi

İlişkili alanlar

Elektriklendirme, Enerji kaynaklarının etüdü, Su gücü araştırmaları, Etibank

Amaç

Suni ipek üretimini ülke içinde geliştirmek, tekstil sanayisinin ürün çeşitliliğini artırmak ve ithalata bağımlılığı azaltmaya yönelik sanayileşme politikasını desteklemek.

Neden önemli?

Gemlik yatırımı, erken Cumhuriyet döneminin planlı sanayileşme programında tekstil sektörüne yapılan kamu yatırımlarının önemli örneklerinden biri oldu.

Kilometre taşları

1. 28 Kasım 1935 temel atma

   Gemlik Suni İpek Fabrikasının temeli atıldı

İlişkili alanlar

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, Tekstil sanayisi, Bursa Merinos Yünlü Sanayi Fabrikası

Amaç

Taşkömürü üretimi üzerinde kamunun etkinliğini artırmak, stratejik enerji kaynağının yönetimini millî ekonomi politikalarıyla bütünleştirmek ve madencilik sektöründeki kurumsal denetimi güçlendirmek.

Neden önemli?

1936–1937 dönemindeki satın alma ve Etibank'a devir işlemleri, kömür havzasında daha güçlü kamu yönetimine geçişin önemli aşamalarını oluşturdu; sürecin tam millîleştirme aşaması ise Atatürk döneminden sonra gerçekleşti.

Kilometre taşları

1. 28 Kasım 1936 satın alma anlaşması

   Ereğli Şirketinin satın alınmasına ilişkin anlaşma imzalandı

2. 7 Nisan 1937 kanun

   Ereğli Şirketinin satın alınmasına ilişkin 3146 sayılı Kanun kabul edildi

3. 1 Mayıs 1937 devir

   Ereğli Şirketinin tesis ve işletmeleri Etibank'a devredildi

İlişkili alanlar

Ereğli kömür havzası, Zonguldak taşkömürü üretimi, Madencilikte devletleşme